राजकुमार ओली, १४ माघ ( पूर्वखबर)
झापाको अनारमनीमा कुनै समय उभिएको ‘निशी निवास’ आज भौतिक रूपमा अस्तित्वमा छैन। तर त्यो घरसँग गाँसिएका स्मृति, अनुभव र इतिहास अझै मौन छैनन्। निशी निवास केवल एउटा निजी आवास थिएन; यो पञ्चायती कालखण्डमा राज्य–शक्ति, निजी स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक चेतनाबीचको द्वन्द्वको सजीव दस्तावेज थियो।
इतिहास प्रायः दरबार, शासन र युद्धका कथामा सीमित गरिन्छ। तर कहिलेकाहीँ इतिहास एउटा घरभित्र, झ्यालका चौकटीमा, पुस्तकका पानामा र जबर्जस्ती मौन बनाइएका स्मृतिमा लुकेर बसेको हुन्छ। निशी निवास त्यस्तै एउटा घर थियो—जहाँ एक व्यक्तिको निजी जीवन र राज्यको कठोर हस्तक्षेप एकै ठाउँमा ठोक्किएका थिए।
आधुनिकता र चेतनाको प्रतीक घर
वि.सं. २०१५ सालतिर भारतको फार्बिजगन्जबाट विशेष कामदार झिकाएर निर्माण गरिएको निशी निवास, त्यसबेलाको झापा जिल्लामै अत्यन्त आधुनिक र अनौठो संरचनाका रूपमा चिनिन्थ्यो। घरमा ५३ वटा झ्यालढोका थिए र प्रत्येक कोठा फरक–फरक रंगले रंगिएको थियो भन्ने कुरा आज पनि स्थानीय वृद्ध पुस्ताको स्मृतिमा जीवित छ।
त्यो संरचना केवल सौन्दर्यको प्रयोग थिएन। यो घरका मालिक सी.के. प्रसाई (भरत बाबु) को सोच, खुलापन र विविधतालाई आत्मसात् गर्ने दृष्टिकोणको प्रतिविम्ब थियो। घरभित्र रहेको विशाल पुस्तकालय ज्ञान, बहस र वैचारिक स्वतन्त्रताको केन्द्रका रूपमा परिचित थियो।
निशी निवासको अर्को विशेषता भनेको घरसँगै रहेको सानो चिडियाखाना थियो। बाघ, हात्ती, मृग, घोरल, मयूरलगायत दुई दर्जनभन्दा बढी पशुपंक्षी राखिएका थिए। यो व्यवस्था केवल मनोरञ्जनका लागि नभई मानव र प्रकृतिबीचको सहअस्तित्वप्रतिको दृष्टिकोणको अभिव्यक्ति थियो।
भनिन्छ, आफैले पालेको बाघको मृत्यु भएपछि त्यसको सम्झनामा भरत बाबुले घरको बारदलीमा बाघको मूर्ति बनाएका थिए। त्यो मूर्ति शक्तिको प्रदर्शन थिएन; त्यो स्मृति, संवेदना र सम्मानको प्रतीक थियो।
घरअगाडि रहेको जुलेबीको रुख, जसको फल अत्यन्त मिठो हुने गरेको स्मरण आज पनि गरिन्छ। यस्ता साना तर गहिरा विवरणहरूले निशी निवासलाई साधारण घरभन्दा माथि उठाएर एउटा सांस्कृतिक स्थलको रूप दिएका थिए।
राज्य हस्तक्षेप र सर्वस्व हरण
वि.सं. २०१८ सालमा पञ्चायती शासनले ‘सर्वस्व हरण’ तथा ‘सर्कारीकरण’को नाममा निशी निवास जफत गर्यो। यससँगै घर, पुस्तकालय, चिडियाखाना र त्यससँग जोडिएका सम्पूर्ण स्मृति राज्यको नियन्त्रणमा परे।
यो प्रक्रिया केवल सम्पत्ति खोस्ने विषय थिएन। यो एउटा व्यक्तिको विचार, पहिचान र स्वतन्त्रतामाथिको गम्भीर आघात थियो। निजी आवासलाई प्रशासनिक प्रयोजनमा बदल्दै निशी निवासमा बन कार्यालय, हेल्थ पोस्टलगायत विभिन्न सरकारी निकाय राखिए।
व्यक्तिगत इतिहास र सांस्कृतिक स्मृतिलाई राज्यको आवश्यकतामा विलीन गरिनु, पञ्चायती शासनको शक्ति–केन्द्रित मानसिकताको स्पष्ट उदाहरण थियो।
निर्वासन र प्रतीक्षाको समय
सी.के. प्रसाईले निशी निवासमा वि.सं. २०१५, २०१६ र २०१७—केवल तीन वर्ष मात्र बस्न पाए। २०१८ सालमै उहाँलाई भारत निर्वासन पठाइयो। आफ्नो घर, आफ्नो संसार छाडेर निर्वासनमा जानु केवल भौगोलिक विस्थापन थिएन; त्यो मानसिक र सांस्कृतिक विच्छेदन पनि थियो।
वि.सं. २०२७ सालमा स्वदेश फर्किंदा उहाँले आफ्नै घर फेरि देख्ने मौका पाए। तर त्यो घर सरकारको स्वामित्वमा रहेकाले न त प्रयोग गर्न पाइयो, न बस्न। घर आँखाअगाडि थियो, तर पहुँचभन्दा बाहिर।
प्रजातन्त्रपछिको अधुरो न्याय
वि.सं. २०४७ सालमा प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भएपछि निशी निवास कागजी रूपमा फिर्ता गरियो। तर वास्तविकतामा घर फिर्ता हुँदा त्यो लगभग ध्वस्त अवस्थामा थियो। चारवटा भित्ताबाहेक अरू केही बाँकी थिएन।
यसले गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—के प्रजातन्त्र केवल कागजी निर्णयमा सीमित हुन्छ? के नष्ट गरिएका समय, सम्भावना र स्मृतिप्रतिको उत्तरदायित्व राज्यको हुँदैन?
स्मृतिमा बाँचेको इतिहास
आज निशी निवास भौतिक रूपमा छैन। इँटा, झ्यालढोका, रंग, पुस्तकालय, बाघको मूर्ति र जुलेबीको रुख—सबै समय र राज्य हस्तक्षेपसँगै हराइसकेका छन्। तर इतिहास संरचनामा मात्र बाँधिँदैन; इतिहास स्मृतिमा बाँच्छ।
निशी निवास एउटा घर थियो, तर त्यसले एउटा युग बोकेको थियो। जब त्यो घर भत्कियो, एउटा व्यक्तिको मात्र होइन, एउटा विचारको संसार पनि चोटिल भयो।
निशी निवास अब घर होइन। यो इतिहास हो। इतिहास फर्केर आउँदैन, तर यसलाई बिर्सनु हाम्रो कमजोरी हो। यसलाई सम्झिरहनु, यसबाट सिकिरहनु र यस्ता अन्यायहरू दोहोरिन नदिन सचेत रहनु—यही हाम्रो सामूहिक कर्तव्य हो।
निशी निवास आज इँटामा छैन, तर चेतनामा बाँचेको छ।
र जबसम्म स्मृति बाँच्छ, इतिहास पूर्ण रूपमा मौन हुँदैन।
तस्बिर विवेक केसरी प्रसाईँ (पूर्व खबर)