राजकुमार ओली, २४ माघ पूर्वखबर
इलाम जिल्लाको माईजोगमाई गाउँपालिकास्थित नयाँबजार आसपास केन्द्रबिन्दु भएर शनिबार साँझ ६ बजेर ५० मिनेटमा ५ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको छ। राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार भूकम्पको धक्का इलामसहित झापा, पाँचथर र ताप्लेजुङका केही स्थानमा समेत महसुस गरिएको थियो। हालसम्म मानवीय तथा भौतिक क्षतिको विवरण सार्वजनिक नभए पनि स्थानीय बासिन्दा त्रसित भएका छन्।
यसअघि पनि नेपालमा पटक–पटक साना तथा मध्यम खालका भूकम्प गइरहेका छन्। गत पुस १९ गते उदयपुर जिल्लाको बागापती आसपास केन्द्रबिन्दु भएर ४.३ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको थियो। यसले नेपाल उच्च भूकम्पीय जोखिममा रहेको देश भएको तथ्यलाई पुनः स्मरण गराएको छ।
नेपाल किन उच्च जोखिममा छ ?
नेपाल हिमालय क्षेत्रभित्र पर्छ, जहाँ भारतीय प्लेट र युरेसियन प्लेट आपसमा ठोक्किने प्रक्रिया निरन्तर चलिरहेको छ। यही भू–गर्भीय गतिविधिका कारण नेपालमा भूकम्प जाने सम्भावना सधैं रहन्छ। भूगर्भविद्हरूका अनुसार नेपालको अधिकांश भूभाग सक्रिय भ्रंश रेखामाथि अवस्थित छ, जसले गर्दा साना–ठूला भूकम्प नियमित रूपमा जाने गरेका छन्।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, साना भूकम्पहरू गइरहनु सामान्य भए पनि लामो समयसम्म ठूलो भूकम्प नजानु अझ खतरनाक संकेत हुन सक्छ। “भू–गर्भभित्र संचित ऊर्जा एकैपटक विस्फोट हुँदा ठूलो विनाश निम्तिन सक्छ,” उनीहरूको चेतावनी छ।
अघिल्ला भूकम्पका अनुभव
वि.सं. २०७२ साल वैशाख १२ गते गएको ७.८ म्याग्निच्युडको विनाशकारी भूकम्प नेपालले भोगेको सबैभन्दा ठूलो प्राकृतिक विपत्तिमध्ये एक हो। सो भूकम्पमा करिब ९ हजार मानिसको ज्यान गएको थियो भने लाखौं घर क्षतिग्रस्त भएका थिए। त्यसयता भूकम्पीय जोखिम न्यूनीकरणबारे चेतना बढे पनि व्यवहारिक कार्यान्वयन भने अपेक्षित स्तरमा पुग्न सकेको छैन।
अझै पनि ग्रामीण तथा सहरी क्षेत्रका धेरै घरहरू भूकम्प प्रतिरोधी छैनन्। अव्यवस्थित सहरीकरण, कमजोर निर्माण मापदण्ड र अनुगमनको अभावले जोखिम थप बढाएको छ।
सरकार र निकायहरूको तयारी कस्तो छ ?
सरकारले भूकम्पीय जोखिम न्यूनीकरणका लागि विभिन्न नीति तथा कार्यक्रम अघि सारेको छ। भूकम्प प्रतिरोधी भवन निर्माण संहिता लागू गरिएको छ भने स्थानीय तहलाई विपद् व्यवस्थापनको जिम्मेवारी दिइएको छ। विद्यालय, अस्पताल तथा सार्वजनिक भवनहरूलाई सुरक्षित बनाउने अभियान पनि सञ्चालनमा छन्।
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्र र स्थानीय तहबीच समन्वय गरेर पूर्वतयारी, उद्धार तथा राहत प्रणाली सुधार गर्ने प्रयास भइरहेको सरकारी दाबी छ। तर विज्ञहरू भन्छन्, नीति र कागजमा मात्र सीमित कार्यक्रमले ठूलो जोखिम टार्न सकिँदैन।
कमजोरी कहाँ छन् ?
भूकम्प प्रतिरोधी भवन निर्माण महँगो पर्ने भन्दै धेरैले मापदण्ड पालना नगर्ने गरेको देखिन्छ। निर्माण सामग्रीको गुणस्तर, इन्जिनियरिङ डिजाइन र अनुमतिबिनै घर बनाउने प्रवृत्ति अझै व्याप्त छ। साथै, विपद् आएपछि के गर्ने भन्ने विषयमा सर्वसाधारणको तयारी पनि पर्याप्त छैन।
ग्रामीण क्षेत्रमा उद्धार सामग्री, तालिम प्राप्त जनशक्ति र आपतकालीन पूर्वाधारको कमी ठूलो चुनौती बनेको छ। भूकम्पपछि तुरुन्तै उद्धार तथा राहत नपुग्दा क्षति झनै बढ्न सक्ने जोखिम रहन्छ।
अब के गर्नुपर्छ ?
विशेषज्ञहरूका अनुसार भूकम्पको जोखिम पूर्ण रूपमा हटाउन नसके पनि क्षति न्यूनिकरण गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि भूकम्प प्रतिरोधी निर्माणलाई कडाइका साथ लागू गर्नुपर्ने, पुराना जोखिमयुक्त संरचना पहिचान गरी सुदृढीकरण गर्नुपर्ने र नियमित जनचेतनामूलक अभ्यास आवश्यक छ।
विद्यालय, समुदाय र कार्यस्थलमा भूकम्प अभ्यास (ड्रिल) नियमित गर्न सके जनधनको क्षति घटाउन सकिन्छ। साथै, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय र सर्वसाधारणबीच समन्वय बढाउनु आजको आवश्यकता हो।
इलामको माईजोगमाई केन्द्रबिन्दु भएर गएको पछिल्लो भूकम्पले नेपाल अझै सुरक्षित छैन भन्ने स्पष्ट सन्देश दिएको छ। समयमै सचेत नभए भविष्यमा आउने ठूलो भूकम्पले फेरि गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्ने खतरा कायमै छ।