राजकुमार ओली , मेचिनगर असार १५ — नेपालको लोपोन्मुख तथा सीमान्तकृत समुदायमध्ये एक मेचे समुदाय आफ्नो मौलिक भाषा, संस्कृति, परम्परा र ऐतिहासिक पहिचानका कारण पछिल्ला वर्षहरूमा पुनः चर्चामा आउन थालेको छ। मुख्य रूपमा झापामा बसोबास गर्ने यस समुदायको सांस्कृतिक संरक्षण, भाषाको जगेर्ना र पर्यटनसँग जोड्ने प्रयास बढ्दै जाँदा समुदायसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक पात्र नीलसरीको प्रसंग पनि पुनः चर्चा हुन थालेको छ।
मेचे समुदाय नेपालको सबैभन्दा सानो आदिवासी समुदायमध्ये एक मानिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार समुदायको जनसंख्या पाँच हजारभन्दा केही बढी रहेको छ। समुदायका अधिकांश सदस्य झापाका मेचीनगर, हल्दिबारी, भद्रपुर, बिर्तामोड, अर्जुनधारा, बाह्रदशी, झापा गाउँपालिका, कमल र कचनकवल क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्।
समुदायका अगुवाहरूका अनुसार मेचेहरूको मौलिक भाषा, परम्परागत संस्कार, खानपान, नृत्य तथा जीवनशैली नेपालको सांस्कृतिक विविधताको महत्वपूर्ण सम्पदा हो। तर सानो जनसंख्या, आधुनिक जीवनशैलीको प्रभाव र नयाँ पुस्तामा मातृभाषाको प्रयोग घट्दै जाँदा यसको संरक्षण चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको उनीहरूको भनाइ छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा भने स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारले मेचे समुदायको पहिचान संरक्षणका लागि केही कार्यक्रम सञ्चालन गर्न थालेका छन्। विशेषगरी समुदायको प्रमुख पर्व ‘बैशागु बथर’का अवसरमा झापाका केही स्थानीय तहले सार्वजनिक बिदा दिने व्यवस्था गरेका छन्। यसले समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई राज्यस्तरबाट स्वीकार गरिएको सन्देश दिएको स्थानीयवासी बताउँछन्।
समुदायका प्रतिनिधिहरूका अनुसार भाषा, संस्कृति र परम्पराको संरक्षणका लागि विद्यालयस्तरबाट मातृभाषा शिक्षा, सांस्कृतिक अभिलेखीकरण, परम्परागत कला तथा सीपको प्रवर्द्धन र युवापुस्तालाई समुदायसँग जोड्ने कार्यक्रम आवश्यक छ।
मेचे समुदायको परम्परागत जीवनशैली प्रकृतिसँग नजिक रहेको मानिन्छ। कृषि, पशुपालन र स्थानीय स्रोतमा आधारित जीवनशैलीसँगै उनीहरूका आफ्नै मौलिक खानाका परिकार, लोकनृत्य, पर्व तथा धार्मिक संस्कार छन्। समुदायका सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा प्रयोग हुने परम्परागत पोशाक, बाजागाजा र नृत्यले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने सम्भावना रहेको पर्यटन व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
झापामा पछिल्ला वर्षहरूमा आयोजना हुँदै आएका रैथाने खाना तथा सांस्कृतिक महोत्सवमा मेचे समुदायका मौलिक परिकार, नृत्य र संस्कृतिलाई प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गरिँदै आएको छ। यस्ता कार्यक्रमले समुदायको पहिचान प्रवर्द्धनका साथै स्थानीय पर्यटन विकासमा समेत योगदान पुर्याउने विश्वास गरिएको छ।
मेचे समुदायसँग सम्बन्धित अर्को महत्वपूर्ण विषय ऐतिहासिक पात्र नीलसरी हुन्। स्थानीय समाजमा प्रचलित कथन तथा केही इतिहासकारहरूले उल्लेख गरेका विवरणअनुसार तत्कालीन शासक जंगबहादुर राणाले मेचे समुदायकी युवती नीलसरीलाई विवाह गरी रानी बनाएको चर्चा पाइन्छ। उक्त प्रसंग समुदायभित्र गौरवका रूपमा लिइए पनि यसको सम्पूर्ण ऐतिहासिक तथ्यबारे भने इतिहासविद्हरूले थप अध्ययन आवश्यक रहेको बताउँदै आएका छन्।
स्थानीय स्तरमा नीलसरीसँग सम्बन्धित विभिन्न स्थान र कथाहरू अहिले पनि पुस्तान्तरण हुँदै आएका छन्। समुदायका अगुवाहरूले नीलसरीको स्मरणमा प्रतिमा स्थापना तथा ऐतिहासिक अध्ययन केन्द्र निर्माणको आवश्यकता औंल्याउँदै आएका छन्। उनीहरूका अनुसार यसले समुदायको इतिहास संरक्षण र पर्यटन प्रवर्द्धनमा सहयोग पुग्नेछ।
मेचे समुदायले आफूलाई झापाको प्राचीन बासिन्दामध्ये एक मान्दै आएको छ। समुदायका प्रतिनिधिहरूले आफ्नो भाषा, संस्कृति र इतिहासलाई भावी पुस्तासम्म पुर्याउन सरकारी निकाय, अनुसन्धानकर्ता तथा शैक्षिक संस्थाले थप सहकार्य गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्।
कोशी प्रदेश सरकारले लोपोन्मुख समुदायको संरक्षणका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ। प्रदेश सरकारका अनुसार मातृभाषा संरक्षण, सांस्कृतिक सम्पदाको अभिलेखीकरण, स्थानीय पर्वको प्रवर्द्धन तथा पर्यटनसँग जोडिएका कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ।
स्थानीय तहहरूले पनि मेचे समुदायको सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन बजेट विनियोजन, सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना, स्थानीय संग्रहालय तथा पर्यटन प्रवर्द्धनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्। समुदायका अगुवाहरू भने यस्ता कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी र दीर्घकालीन बनाउनुपर्नेमा जोड दिन्छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार नेपालको विविध सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणका लागि मेचेजस्ता साना समुदायको भाषा, इतिहास र संस्कृतिको अभिलेखीकरण अत्यन्त आवश्यक छ। समयमै संरक्षणका प्रभावकारी उपाय अवलम्बन गर्न नसके यस्ता समुदायका मौलिक भाषा र परम्परा हराउने जोखिम बढ्न सक्ने उनीहरूको चेतावनी छ।
मेचे समुदायका युवाहरू अहिले शिक्षा, रोजगारी र उद्यमशीलतातर्फ पनि अघि बढिरहेका छन्। आधुनिक जीवनशैलीसँगै आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि जोगाउने प्रयास समुदायभित्र बढ्दै गएको देखिन्छ। नयाँ पुस्ताले डिजिटल माध्यमबाट आफ्नो भाषा, संस्कृति र इतिहासलाई सार्वजनिक गर्न थालेकाले यसले संरक्षण अभियानलाई थप बल पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
इतिहास, संस्कृति, पर्यटन र सामाजिक विविधताको दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिने मेचे समुदायको संरक्षण र प्रवर्द्धन राज्य, स्थानीय समुदाय तथा सरोकारवाला निकायको साझा दायित्व भएकोमा अधिकांशको मत एक रहेको छ। समुदायका प्रतिनिधिहरूले विकाससँगै पहिचानको संरक्षणलाई पनि समान प्राथमिकता दिन आग्रह गरेका छन्।
