राजकुमार ओली काठमाडौं, असार २२ (पुर्व खबर अनलाइन) — नेपाली पहाडी भेगमा प्राकृतिक रूपमा पाइने बहुउपयोगी जडीबुटी टिमुरको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा माग बढ्दै गएपछि यसको व्यावसायिक खेती, वैज्ञानिक व्यवस्थापन र मूल्य अभिवृद्धिमा सरोकारवालाले जोड दिएका छन्। औषधीय गुण, मसलाका रूपमा प्रयोग तथा सुगन्धित तेल उत्पादनका कारण टिमुरलाई उच्च मूल्यको नगदे बालीका रूपमा लिन थालिएको छ।
वन तथा जडीबुटी क्षेत्रका विज्ञहरूका अनुसार टिमुर नेपालको ११०० देखि २५०० मिटर उचाइसम्मका पहाडी क्षेत्रमा सहज रूपमा उत्पादन गर्न सकिने बाली हो। विशेषगरी पूर्व, मध्य र पश्चिम नेपालका खुला पाखा, कम उर्वर तथा ढुंगायुक्त जमिनमा समेत यसको राम्रो उत्पादन हुने भएकाले बाँझो तथा कम उपयोग भएका जमिनलाई आम्दानीको स्रोतमा रूपान्तरण गर्न सकिने देखिएको छ।
टिमुर २–३ मिटर अग्लो हुने काँडेदार, सुगन्धित झाडी वर्गको वनस्पति हो। यसको फल मसला, औषधि र आवश्यक तेल उत्पादनका लागि प्रयोग गरिन्छ। फलमा रहेको विशेष सुगन्ध र स्वादका कारण चीन, भारत, जापान, युरोप तथा अन्य मुलुकमा यसको माग निरन्तर बढिरहेको छ।
व्यावसायिक खेती विस्तार हुँदै
विगतमा जंगलबाट संकलनमा सीमित रहेको टिमुर पछिल्ला वर्षमा किसानले व्यावसायिक रूपमा खेती गर्न थालेका छन्। कृषि प्राविधिकका अनुसार बीउबाट भन्दा डाँठको कटिङबाट उत्पादन गरिएका बिरुवा छिटो हुर्कने र चाँडै फल दिने भएकाले यही विधि बढी प्रभावकारी मानिन्छ।
मनसुन सुरु भएपछि साउन–भदौमा बिरुवा रोप्ने उपयुक्त समय मानिन्छ। करिब ३० सेन्टिमिटर गहिरो खाल्डोमा प्राङ्गारिक मल राखेर डेढदेखि तीन मिटरको दूरीमा बिरुवा रोप्दा राम्रो उत्पादन लिन सकिन्छ। एक हेक्टर क्षेत्रफलमा करिब एक हजार बिरुवा लगाउन सकिने प्राविधिकहरूको भनाइ छ।
बिरुवा रोपेको तीन वर्षपछि व्यावसायिक रूपमा फल उत्पादन सुरु हुन्छ। कटिङबाट तयार गरिएको बिरुवाले बीउबाट उत्पादन गरिएको बिरुवाभन्दा छिट्टै उत्पादन दिन्छ। नियमित गोडमेल, प्राङ्गारिक मलको प्रयोग तथा पानी जम्न नदिने व्यवस्थापनले उत्पादनमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने बताइन्छ।
बाँझो र बाँदर प्रभावित जमिनमा राम्रो विकल्प
अन्य खेती गर्न कठिन हुने भीरपाखा, ढुंगायुक्त तथा बलौटे जमिनमा समेत टिमुर सजिलै हुर्कने भएकाले यसलाई वैकल्पिक नगदे बालीका रूपमा हेरिएको छ। बाँदर तथा अन्य वन्यजन्तुको क्षति धेरै हुने क्षेत्रमा पनि टिमुर खेती प्रभावकारी विकल्प बन्न सक्ने कृषि प्राविधिकहरूको भनाइ छ।
पहाडी जिल्लामा खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने क्रम बढिरहेका बेला टिमुर खेतीले त्यस्ता जमिनको सदुपयोग गरी किसानको आम्दानी बढाउन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
औषधीय गुणले बढायो महत्व
टिमुरलाई आयुर्वेदिक औषधिमा महत्वपूर्ण जडीबुटीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसको फल र बोक्रा दाँत दुख्ने, अपच, पेट फुल्ने, रुघाखोकी, ज्वरो, बाथ, पाचन प्रणालीका समस्या तथा विभिन्न संक्रमणजन्य रोगको उपचारमा प्रयोग हुँदै आएको छ।
यसबाट निकालिने आवश्यक तेल औषधि, सौन्दर्य प्रसाधन तथा खाद्य उद्योगमा समेत प्रयोग गरिन्छ। फलमा पाइने सुगन्धित रासायनिक तत्वका कारण मसला उद्योगमा पनि यसको माग बढ्दो छ।
संकलन र भण्डारणमा सावधानी आवश्यक
टिमुरको फल असोज–कार्तिक महिनामा पूर्ण रूपमा परिपक्व हुन्छ। फल रातोबाट कालो हुन थालेपछि झर्नुअघि संकलन गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ। संकलित फललाई राम्ररी सफा गरी घाममा सुकाएर ओभानो स्थानमा भण्डारण गर्नुपर्छ। उचित भण्डारण गर्न सके लामो समयसम्म गुणस्तर कायम रहने बताइन्छ।
उत्पादन र बजार मूल्य आकर्षक
कृषि विज्ञहरूका अनुसार एउटा परिपक्व टिमुरको बोटबाट औसत दुईदेखि चार किलोग्रामसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ। राम्रो व्यवस्थापन गरिएको एक हेक्टर क्षेत्रबाट वार्षिक दुईदेखि चार हजार किलोग्रामसम्म टिमुर उत्पादन हुन सक्छ।
हाल नेपाली बजारमा गुणस्तरअनुसार प्रतिकिलो दुई सयदेखि तीन सय रुपैयाँसम्म मूल्य पाइने भए पनि प्रशोधन गरिएको तथा निर्यातयोग्य टिमुरको मूल्य अझ बढी हुने व्यवसायी बताउँछन्। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको माग निरन्तर बढेकाले किसानले उचित गुणस्तर कायम गर्न सके राम्रो आम्दानी लिन सक्ने सम्भावना रहेको छ।
नेपालबाट भारत, चीनलगायतका मुलुकमा कच्चा टिमुर निर्यात हुँदै आएको छ। प्रशोधन उद्योग विस्तार गरी आवश्यक तेल, मसला तथा औषधिजन्य सामग्री उत्पादन गर्न सके निर्यातबाट थप विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिने सरोकारवालाको भनाइ छ।
मूल्य अभिवृद्धि आवश्यक
वन तथा कृषि क्षेत्रका विज्ञहरूले टिमुरलाई केवल कच्चा पदार्थका रूपमा निर्यात नगरी प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। आवश्यक तेल, मसला, औषधिजन्य उत्पादन तथा अन्य मूल्य अभिवृद्धि गरिएका वस्तु उत्पादन गर्न सके किसानले बढी मूल्य प्राप्त गर्ने र देशले समेत उच्च आर्थिक लाभ लिन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।
त्यसका लागि गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन, किसानलाई प्राविधिक तालिम, संकलनपछि प्रशोधन, भण्डारण तथा बजारीकरणमा सरकारी तथा निजी क्षेत्रको सहकार्य आवश्यक रहेको उनीहरू बताउँछन्।
किसानको रोजाइमा नगदे बाली
पछिल्ला वर्षमा पहाडी जिल्लाका किसानले सुन्तला, अदुवा, बेसारलगायतका परम्परागत नगदे बालीसँगै टिमुर खेतीतर्फ पनि आकर्षण देखाउन थालेका छन्। कम लगानी, तुलनात्मक रूपमा कम हेरचाह र राम्रो बजारका कारण टिमुर खेती विस्तार हुँदै गएको हो।
कृषि तथा वन क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार बाँझो जमिनको सदुपयोग, जैविक विविधताको संरक्षण, ग्रामीण रोजगारी सिर्जना तथा निर्यात प्रवर्द्धनका दृष्टिले टिमुर नेपालको महत्वपूर्ण सम्भावना बोकेको जडीबुटी बाली हो। यसका लागि उत्पादनदेखि प्रशोधन र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्मको मूल्य शृङ्खला विकास गर्न सके टिमुरले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनुका साथै नेपाललाई उच्च मूल्यका जडीबुटी निर्यात गर्ने मुलुकका रूपमा स्थापित गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्ने विश्वास गरिएको छ।
पहाडको ‘हरियो सुन’ टिमुर : बाँझो जमिनदेखि विश्व बजारसम्मको सम्भावनाको यात्रा
राजकुमार ओली , असार २१ (बाटिका अनलाइन) — गुल्मीको एउटा पहाडी गाउँमा बिहानको घामसँगै किसानहरू काँडाले भरिएको टिमुरका बोटतिर लागिरहेका छन्। कसैले पाकेका फल टिप्दैछन्, कसैले नयाँ बिरुवा रोपिरहेका छन्। केही वर्षअघिसम्म झाडी ठानिएको यही वनस्पति आज धेरै किसानका लागि नगदे बाली बनेको छ। विदेशमा माग बढ्दै जाँदा टिमुर अब केवल जङ्गलमा पाइने जडीबुटी होइन, ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बदल्न सक्ने सम्भावनाको बालीका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।
नेपालका पहाडी क्षेत्रमा प्राकृतिक रूपमा पाइने टिमुर (वैज्ञानिक नाम Zanthoxylum armatum) आयुर्वेदिक औषधि, मसला, सुगन्धित तेल र खाद्य उद्योगका लागि प्रयोग हुने बहुउपयोगी वनस्पति हो। चीन, भारत, जापान, दक्षिण कोरिया तथा युरोपेली मुलुकमा यसको माग बढ्दै गएपछि नेपालमा पनि यसको व्यावसायिक खेती विस्तार हुन थालेको छ।
वन तथा कृषि क्षेत्रका विज्ञहरूका अनुसार नेपालका हजारौँ हेक्टर बाँझो पाखा, कम उर्वर तथा ढुङ्गायुक्त जमिन टिमुर खेतीका लागि उपयुक्त छन्। अन्य बाली राम्रो उत्पादन नदिने स्थानमा समेत टिमुर सजिलै हुर्कने भएकाले यसलाई पहाडी क्षेत्रको सम्भावनायुक्त नगदे बालीका रूपमा हेरिएको छ।
प्रकृतिले दिएको अमूल्य उपहार
टिमुर २ देखि ३ मिटर अग्लो हुने काँडेदार, सुगन्धित र पतझड झाडी हो। यसको फल गोलाकार हुन्छ। काँचो अवस्थामा रातो र पाकेपछि कालो रङमा परिवर्तन हुने यो फलको स्वाद तीतो, पिरो र जिब्रो पर्पराउने खालको हुन्छ। यही विशेष स्वाद र सुगन्धका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको मूल्य बढ्दै गएको हो।
नेपालमा यो समुद्री सतहबाट करिब १,१०० देखि २,५०० मिटर उचाइसम्म प्राकृतिक रूपमा पाइन्छ। महाभारत पर्वत शृङ्खलाका खुला पाखा, वन क्षेत्र र भिरालो जमिनमा यसको प्राकृतिक विस्तार देख्न सकिन्छ। कश्मीरदेखि भुटानसम्मको हिमालय क्षेत्र, चीन, ताइवान र फिलिपिन्ससम्म यसको फैलावट रहेको वनस्पति विज्ञहरू बताउँछन्।
जङ्गलबाट खेतसम्म
विगतमा टिमुर मुख्यतः जङ्गलबाट संकलन गरिन्थ्यो। पछिल्ला वर्षमा भने किसानहरूले यसलाई आफ्नै खेतबारीमा व्यावसायिक रूपमा रोप्न थालेका छन्।
कृषि प्राविधिकका अनुसार टिमुरको बिरुवा बीउबाट पनि उत्पादन गर्न सकिन्छ, तर डाँठको कटिङबाट उत्पादन गरिएको बिरुवा बढी प्रभावकारी हुन्छ। कटिङबाट हुर्काइएका बिरुवाले छिट्टै फल दिनुका साथै उत्पादन पनि राम्रो हुने अनुभव किसानहरूको छ।
मनसुन सुरु भएपछि साउन–भदौ महिनामा बिरुवा रोप्ने उपयुक्त समय मानिन्छ। करिब ३० सेन्टिमिटर गहिरो खाल्डो खनेर प्राङ्गारिक मल राखी डेढदेखि तीन मिटरको दूरीमा बिरुवा रोपिन्छ। एक हेक्टर क्षेत्रफलमा करिब एक हजार बिरुवा लगाउन सकिन्छ।
बिरुवा रोपेको तीन वर्षपछि उत्पादन सुरु हुन्छ भने नियमित गोडमेल, प्राङ्गारिक मल र सामान्य स्याहारले धेरै वर्षसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ।
बाँझो जमिनको भरपर्दो विकल्प
नेपालका धेरै पहाडी गाउँमा खेतीयोग्य जमिन बाँझै रहने क्रम बढ्दो छ। युवाको विदेश पलायन, जंगली जनावरको समस्या र परम्परागत खेतीमा घट्दो आकर्षणका कारण हजारौँ रोपनी जमिन प्रयोगविहीन बनेका छन्।
यही परिस्थितिमा टिमुर खेतीलाई विकल्पका रूपमा हेरिएको छ। बाँदर, बँदेललगायत वन्यजन्तुले कम क्षति गर्ने भएकाले किसानहरूको आकर्षण बढ्दै गएको हो। ढुङ्गायुक्त, बलौटे तथा कम उर्वर माटोमा समेत राम्रो उत्पादन हुने भएकाले यसले पहाडी क्षेत्रको आर्थिक गतिविधिलाई नयाँ दिशा दिन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
विदेशमा किन बढ्दै छ माग ?
टिमुरको सुगन्ध र स्वादका कारण यसलाई विश्वभर ‘स्पाइस’ अर्थात् मसलाका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। चीनको प्रसिद्ध ‘सिचुआन पेपर’ उत्पादनमा टिमुरको प्रजाति प्रयोग हुने भएकाले त्यहाँ यसको माग अत्यधिक छ।
भारतमा आयुर्वेदिक औषधि उद्योग, मसला उद्योग र खाद्य प्रशोधन क्षेत्रमा यसको प्रयोग बढिरहेको छ। जापान, दक्षिण कोरिया तथा युरोपेली मुलुकमा प्राकृतिक स्वाद र औषधीय गुण भएका वनस्पतिको माग बढ्दै जाँदा टिमुरको निर्यात सम्भावना पनि विस्तार हुँदै गएको छ।
नेपालबाट हाल अधिकांश टिमुर कच्चा पदार्थका रूपमा निर्यात हुने गरेको छ। प्रशोधन उद्योगको अभावमा किसानले पाउन सक्ने वास्तविक मूल्य अझै प्राप्त हुन सकेको छैन।
राम्रो मूल्य, अझ राम्रो सम्भावना
बजारमा गुणस्तरअनुसार टिमुरको मूल्य फरक–फरक हुने भए पनि किसानहरूले सामान्यतया प्रतिकिलोग्राम दुई सयदेखि तीन सय रुपैयाँसम्म मूल्य पाउने गरेका छन्। प्रशोधन गरी तेल निकालिएको वा निर्यातयोग्य गुणस्तरको टिमुरको मूल्य अझ बढी हुन्छ।
एउटा परिपक्व बोटबाट औसत दुईदेखि चार किलोग्रामसम्म उत्पादन लिन सकिने कृषि प्राविधिकहरू बताउँछन्। राम्रो व्यवस्थापन गरिएको एक हेक्टर क्षेत्रबाट दुईदेखि चार हजार किलोग्रामसम्म उत्पादन लिन सकिने भएकाले यो नगदे बालीका रूपमा आकर्षक देखिएको छ।
टिमुरबाट सुगन्धित आवश्यक तेलसमेत उत्पादन गरिन्छ। यो तेल औषधि, सौन्दर्य प्रसाधन तथा खाद्य उद्योगमा प्रयोग हुने भएकाले यसको व्यावसायिक महत्व दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ।
नेपालमा जडीबुटीको प्रशस्त सम्भावना हुँदाहुँदै पनि टिमुरजस्ता उच्च मूल्यका वन उत्पादन अझै पर्याप्त रूपमा व्यावसायिकीकरण हुन सकेका छैनन्। उत्पादन, प्रशोधन र निर्यातलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन सके टिमुरले पहाडी अर्थतन्त्रलाई नयाँ उचाइ दिन सक्ने विज्ञहरूको विश्वास छ।
