राजकुमार ओली,झापा । झापाको शिवसताक्षीधामस्थित गौशालामा पुग्दा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा)की युवा नेतृ खुस्बु ओली केही समय राजनीतिक गतिविधि र सार्वजनिक व्यस्तताबाट टाढा देखिनुभयो। उहाँ गौशालामा आश्रय लिइरहेका गाईका बाछाबाछीसँग रमाउन व्यस्त हुनुहुन्थ्यो। बाछाबाछीलाई माया गर्दै, सुम्सुम्याउँदै र उनीहरूसँगै समय बिताइरहेको दृश्यले उहाँको पशुप्रतिको आत्मीयता झल्काउँथ्यो।
राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय ओलीका लागि गौशालाको यो भ्रमण केवल घुमफिरको विषय थिएन। सडकमा छाडिएका, असहाय तथा उद्धार गरिएका पशुहरूको अवस्था देखेपछि उहाँले पशु संरक्षणलाई मानवीय जिम्मेवारीसँग जोडेर हेर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गर्नुभएको छ।
“हाम्रो घरमा जन्मिएको, हाम्रो हातबाट हुर्किएको चौपाया सडकमा पुग्दा उसले कसलाई आफ्नो मान्ने ? उसलाई कहाँ जाने, कहाँ सुरक्षित बस्ने भन्ने थाहा हुँदैन,” ओलीले भन्नुभएको छ, “चौपाया सडकमा छाड्दा दुर्घटनाको जोखिम त बढ्छ नै, एउटा निरीह प्राणी पनि असुरक्षित र असहाय बन्छ।”
गाईका बाछाबाछीसँग उहाँले बिताएको समयले पशुप्रेमको एउटा फरक पक्षसमेत उजागर गरेको छ। मानिसले आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न सक्छ, समस्या सुनाउन सक्छ र सहयोग माग्न सक्छ। तर पशुले आफ्नो पीडा मानिसको भाषामा व्यक्त गर्न सक्दैन। त्यसैले उनीहरूको हेरचाह र संरक्षण मानिसकै जिम्मेवारी भएको ओलीको भनाइ छ।
गाई केवल पशु होइन, ग्रामीण जीवनको आधार
नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा कृषि जीवनमा गाईको महत्व लामो समयदेखि रहँदै आएको छ। ग्रामीण अर्थतन्त्रमा गाईपालन दूध उत्पादनको माध्यम मात्र नभई कृषि प्रणालीसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पक्ष हो। गाईबाट प्राप्त दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ मानिसको पोषणसँग जोडिएका छन् भने गोबर र मूत्रसमेत परम्परागत कृषि प्रणालीमा प्रयोग हुँदै आएका छन्।
नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा गाईलाई विशेष सम्मान दिइन्छ। हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि गाई पूजनीय पशुका रूपमा स्थापित छ। तिहारको गाईपूजालगायत विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा गाईको विशेष स्थान छ। यही सांस्कृतिक भावनाका कारण पनि नेपालमा गाई संरक्षणको विषय भावनात्मक रूपमा जोडिने गरेको छ।
तर गाईप्रतिको सम्मान केवल धार्मिक आस्थामा सीमित नराखी पशु कल्याण र जिम्मेवार पशुपालनसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। घरमा पालिएको पशुलाई उमेर पुगेपछि वा उपयोगमा नआएपछि सडकमा छाड्ने प्रवृत्तिले पशु तथा मानव दुवैलाई जोखिममा पार्ने गरेको छ।
सडकमा छाडिएका पशु दुर्घटनाको जोखिम
राजमार्ग तथा व्यस्त सडकमा छाडा चौपायाका कारण दुर्घटनाको जोखिम बढ्ने गरेको छ। सवारीसाधनको आवतजावत भइरहेका बेला सडकमा पशु अचानक आएमा चालकलाई नियन्त्रण गर्न कठिन हुन सक्छ। यसबाट पशु घाइते हुने वा मानिससमेत दुर्घटनामा पर्ने अवस्था आउन सक्छ।
पशु सडकमा पुग्नुका पछाडि विभिन्न कारण हुन्छन्। कतिपय घरपालुवा पशु मालिकले खुला रूपमा चराउन छाडेका हुन्छन् भने कतिपयलाई बिरामी, वृद्ध वा उत्पादन कम भएको भन्दै बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। कतिपय अवस्थामा मालिकको लापरबाहीका कारण पशु सडकमा पुग्ने गरेका छन्।
ओलीले घरमा हुर्काएको पशु अन्ततः सडकमा पुग्दा त्यसको अवस्था झनै कठिन हुनेतर्फ ध्यानाकर्षण गराउनुभएको छ। “हामी बोल्न सक्छौँ, आफ्नो दुःख भन्न सक्छौँ। उनीहरू सक्दैनन्। त्यसैले उनीहरूको जिम्मेवारी हामीले नै लिनुपर्छ,” उहाँको भनाइ छ।
शिवसताक्षीधामको गौशाला आश्रयको आधार
शिवसताक्षीधाममा सञ्चालनमा रहेको गौशालाले सडकमा छाडिएका तथा उद्धार गरिएका पशुलाई आश्रय दिँदै आएको छ। सडकमा असुरक्षित अवस्थामा रहेका पशुलाई उद्धार गरी सुरक्षित स्थानमा राख्नु आफैँमा महत्वपूर्ण मानवीय तथा सामाजिक कार्य हो।
गौशालामा रहेका पशुलाई नियमित आहार, पानी र आवश्यक हेरचाह उपलब्ध गराउनु चुनौतीपूर्ण काम हो। पशुको संख्या बढ्दै जाँदा त्यसका लागि आवश्यक चारा, उपचार, जनशक्ति तथा पूर्वाधारको आवश्यकता पनि बढ्छ। सीमित स्रोतसाधनका बीच यस्ता आश्रयस्थल सञ्चालन गर्नु सहज नभए पनि पशु संरक्षणमा उनीहरूको योगदान महत्वपूर्ण रहेको ओलीले बताउनुभएको छ।
उहाँले गौशाला तथा पशु उद्धारमा सक्रिय संघसंस्थाले गरिरहेको काम प्रशंसनीय रहेको उल्लेख गर्दै यस्ता संस्थालाई समाजका सबै पक्षबाट सहयोग आवश्यक रहेको बताउनुभएको छ। उहाँका अनुसार पशु संरक्षणलाई केवल व्यक्तिगत दायित्वका रूपमा नभई सामाजिक र सरकारी प्राथमिकताका रूपमा पनि अघि बढाउन आवश्यक छ।
सरकारको नीतिगत भूमिका आवश्यक
सडकमा छाडिएका पशुको समस्या समाधानका लागि गौशाला मात्र पर्याप्त नहुने सरोकारवालाको बुझाइ छ। पशु धनीलाई जिम्मेवार बनाउने, घरपालुवा पशुको उचित व्यवस्थापन गर्ने, पशु उद्धार तथा उपचारका लागि स्थानीय तहमा आवश्यक संरचना बनाउने र आश्रयस्थललाई व्यवस्थित सहयोग उपलब्ध गराउने नीति आवश्यक देखिन्छ।
ओलीले सरकारले यस्ता आश्रयस्थल तथा पशु उद्धार गर्ने संस्थालाई विशेष सहयोग र संरक्षणको नीति बनाउनुपर्ने धारणा राख्नुभएको छ। स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रभित्र रहेका छाडा चौपायाको व्यवस्थापन, उद्धार, उपचार र पुनःस्थापनाका लागि योजना बनाउनुपर्ने उहाँको जोड छ।
पशु अधिकारको विषय पनि पछिल्लो समय सार्वजनिक बहसको विषय बन्दै गएको छ। पशु अधिकार भन्नाले पशुलाई अनावश्यक पीडा, भोक, तिर्खा, दुर्व्यवहार र असुरक्षित अवस्थाबाट जोगाउने तथा आवश्यक हेरचाह उपलब्ध गराउने विषयलाई बुझिन्छ। मानिसले पशुलाई पाल्ने अधिकारसँगै त्यसको जीवन र कल्याणप्रति जिम्मेवार हुने दायित्व पनि निर्वाह गर्नुपर्ने हुन्छ।
राजनीतिक व्यक्तित्वको फरक परिचय
राप्रपाको युवा नेतृका रूपमा राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय ओलीको पशुप्रतिको लगावले उहाँको अर्को पक्षसमेत सार्वजनिक गरेको छ। राजनीतिमा युवा सहभागिता, सामाजिक उत्तरदायित्व र सार्वजनिक सरोकारका विषय उठाउँदै आउनुभएकी ओलीले पशु संरक्षणलाई समेत सामाजिक जिम्मेवारीको विषयका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ।
गौशालामा बाछाबाछीसँग रमाउँदै गरेको उहाँको दृश्यले सामाजिक सञ्जालमा समेत ‘गाईका बाछासँग हराइन् खुस्बु ओली’ भन्ने भावको चर्चा पाएको छ। तर उहाँका लागि त्यो क्षण केवल रमाइलो वा तस्वीर खिचाउने अवसर नभई सडकमा छाडिएका पशुको अवस्थाबारे सोच्ने अवसर बनेको देखिन्छ।
गाईका बाछाबाछीलाई माया गर्नु एउटा व्यक्तिगत भावनाको विषय भए पनि त्यसलाई पशु कल्याणसँग जोडेर हेर्दा यसको सामाजिक अर्थ अझ फराकिलो हुन्छ। घरमा पालिने पशुलाई परिवारको सदस्यसरह हेरचाह गर्ने, पर्याप्त आहार र पानी दिने, बिरामी हुँदा उपचार गराउने तथा आफूले पाल्न नसक्ने अवस्थामा जिम्मेवार ढङ्गले व्यवस्थापन गर्ने संस्कार आवश्यक छ।
शिवसताक्षीधामको गौशालामा आश्रय लिइरहेका गाईका बाछाबाछीसँग ओलीले बिताएको समयले यही सन्देश दिएको छ—पशु बोल्न सक्दैनन् भन्दैमा उनीहरूको पीडा र अधिकारलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। मानिसले आफूले पालेका पशुको जीवनप्रति जिम्मेवार बन्न सके मात्र सडकमा छाडा चौपायाको समस्या कम गर्न सकिन्छ।
पशु संरक्षणका लागि राज्य, स्थानीय तह, सामाजिक संस्था र नागरिक सबैको भूमिका आवश्यक हुन्छ। गौशालालाई सहयोग गर्नु तत्कालीन आवश्यकता भए पनि दीर्घकालीन समाधानका लागि जिम्मेवार पशुपालन, उद्धार तथा पुनःस्थापना प्रणाली र प्रभावकारी सरकारी नीति आवश्यक छ।
“उनीहरू बोल्न सक्दैनन्, त्यसैले उनीहरूको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी हाम्रो हो,” ओलीको यो भनाइले मानिस र पशुबीचको सम्बन्धलाई केवल उपयोगमा होइन, जिम्मेवारी र करुणामा आधारित बनाउनुपर्ने सन्देश दिएको छ। गाईका बाछाबाछीसँग केही समय ‘हराएकी’ ओलीको त्यो क्षणले अन्ततः एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—हामीले घरमा हुर्काएका निरीह प्राणीलाई जीवनभर सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी कति पूरा गरिरहेका छौँ?
